بی‌حسی و گزگز اندام‌ها؛ از علل ساده تا بیماری‌های جدی عصبی

بی‌حسی، خواب‌رفتگی، مورمور شدن، سوزن‌سوزن شدن یا احساس برق‌گرفتگی در دست‌ها و پاها از علائمی هستند که بسیاری از افراد در مقطعی از زندگی تجربه می‌کنند. در پزشکی به این نوع احساس غیرطبیعی در پوست «پارستزی» گفته می‌شود.

گاهی علت بسیار ساده است؛ برای مثال خوابیدن روی دست، نشستن طولانی‌مدت در یک وضعیت یا وارد شدن فشار موقت به یک عصب می‌تواند برای چند دقیقه باعث گزگز و بی‌حسی شود. اما اگر این علائم مداوم، تکرارشونده، رو به افزایش یا همراه با ضعف و اختلال حرکتی باشند، بهتر است علت دقیق آن‌ها بررسی شود.

نکته مهم این است که بی‌حسی و گزگز یک بیماری مستقل نیست، بلکه یک علامت است و می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد؛ از مشکلات اعصاب محیطی و کمبود برخی ویتامین‌ها گرفته تا دیابت، مشکلات ستون فقرات، دیسک گردن یا کمر و در موارد خاص بعضی بیماری‌های مغز و نخاع.

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها چیست و چرا رخ می‌دهد؟

اعصاب وظیفه انتقال پیام‌های حسی و حرکتی میان مغز، نخاع و بخش‌های مختلف بدن را بر عهده دارند. اگر مسیر یک عصب برای مدتی تحت فشار قرار گیرد یا عملکرد آن به دلایل مختلف دچار اختلال شود، ممکن است فرد احساس خواب‌رفتگی، سوزش، مورمور یا بی‌حسی کند.

این حالت می‌تواند در قسمت‌های مختلف بدن دیده شود، از جمله:

• انگشتان و کف دست
• ساعد و بازو
• انگشتان و کف پا
• ساق و ران
• بخشی از صورت
• یک سمت یا هر دو سمت بدن

الگوی علائم اهمیت زیادی دارد. برای مثال، گزگز محدود به چند انگشت ممکن است با فشردگی یک عصب محیطی مرتبط باشد، در حالی که انتشار درد و بی‌حسی از گردن به دست یا از کمر به پا ممکن است نیاز به بررسی ستون فقرات و ریشه‌های عصبی داشته باشد.

با این حال، تنها از روی محل بی‌حسی نمی‌توان علت را به‌طور قطعی مشخص کرد و در موارد مداوم، شرح حال و معاینه نقش اصلی را دارند.

علل ساده و موقتی بی‌حسی و گزگز

بعضی موارد بی‌حسی و گزگز کوتاه‌مدت هستند و با برداشته شدن عامل ایجادکننده برطرف می‌شوند.

فشار موقت روی عصب

خوابیدن روی دست، نشستن با پاهای ضربدری برای مدت طولانی یا قرار گرفتن بدن در وضعیت نامناسب می‌تواند به‌طور موقت روی عصب فشار وارد کند.

معمولاً با تغییر وضعیت، حس طبیعی طی مدت کوتاهی برمی‌گردد.

وضعیت نامناسب بدن و کار طولانی‌مدت

کار طولانی با کامپیوتر، قرار دادن مچ یا آرنج در یک وضعیت ثابت، استفاده زیاد از تلفن همراه یا نشستن طولانی می‌تواند در برخی افراد باعث تحریک عضلات و اعصاب شود.

اصلاح وضعیت بدن، استراحت‌های کوتاه و رعایت اصول ارگونومی می‌تواند در این موارد کمک‌کننده باشد.

کم‌آبی یا اختلالات موقت بدن

تعریق شدید، فعالیت بدنی سنگین یا برخی تغییرات موقتی در تعادل آب و الکترولیت‌های بدن ممکن است با احساس گزگز یا گرفتگی همراه شوند.

اگر علائم مکرر هستند، بهتر است به‌جای مصرف خودسرانه مکمل‌ها، علت اصلی بررسی شود.

اضطراب و تنفس سریع

در حملات اضطرابی یا تنفس بسیار سریع، بعضی افراد احساس مورمور شدن اطراف دهان، انگشتان یا دست‌ها را تجربه می‌کنند.

این حالت معمولاً با کنترل تنفس و کاهش اضطراب بهتر می‌شود، اما اگر علائم با ضعف واقعی، اختلال هوشیاری یا سایر نشانه‌های عصبی همراه باشند، نباید صرفاً به استرس نسبت داده شوند.

علائم خطر؛ چه زمانی باید سریع‌تر اقدام کرد؟

بیشتر موارد بی‌حسی و گزگز اورژانسی نیستند، اما بعضی الگوها نیاز به ارزیابی فوری دارند.

اگر بی‌حسی یا گزگز به‌طور ناگهانی ایجاد شده و همراه یکی از علائم زیر است، بهتر است ارزیابی اورژانسی انجام شود:

• ضعف یا فلج ناگهانی دست یا پا
• افتادگی یک سمت صورت
• اختلال در صحبت کردن یا فهم کلمات
• گیجی ناگهانی
• اختلال جدید در تعادل یا راه رفتن
• کاهش سطح هوشیاری
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی همراه علائم عصبی
• بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن

همچنین در صورت وجود ضعف پیشرونده، اختلال جدید در کنترل ادرار یا مدفوع یا اختلال جدی در راه رفتن، ارزیابی پزشکی نباید به تعویق بیفتد.

علل مهم‌تر بی‌حسی و گزگز که نیاز به بررسی دارند

اگر علائم برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند یا به‌تدریج بیشتر شوند، ممکن است علت زمینه‌ای وجود داشته باشد.

نوروپاتی محیطی

نوروپاتی محیطی به آسیب یا اختلال عملکرد اعصاب خارج از مغز و نخاع گفته می‌شود.

این وضعیت می‌تواند باعث:

• گزگز
• سوزش
• بی‌حسی
• درد عصبی
• حساسیت غیرطبیعی
• یا در مواردی ضعف

شود.

دیابت یکی از علل شناخته‌شده نوروپاتی محیطی است، اما تنها علت آن نیست. بعضی مشکلات متابولیک، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها و عوامل دیگر نیز می‌توانند عملکرد اعصاب محیطی را تحت تأثیر قرار دهند.

کمبود ویتامین B12

کمبود قابل توجه ویتامین B12 در برخی افراد می‌تواند با علائم عصبی مانند گزگز، بی‌حسی، اختلال حس یا ضعف همراه باشد.

اگر احتمال کمبود وجود داشته باشد، آزمایش خون می‌تواند به تشخیص کمک کند.

مصرف خودسرانه مکمل بدون بررسی علت، به‌خصوص در موارد مداوم، جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.

سندرم تونل کارپال

در سندرم تونل کارپال، عصب مدین در ناحیه مچ دست تحت فشار قرار می‌گیرد.

ممکن است بیمار از:

• گزگز دست
• خواب‌رفتگی انگشتان
• بدتر شدن علائم در شب
• یا کاهش قدرت گرفتن اشیا

شکایت داشته باشد.

تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه انجام می‌شود و در برخی موارد نوار عصب و عضله نیز می‌تواند کمک‌کننده باشد.

مشکلات ستون فقرات و ریشه‌های عصبی

مشکلات دیسک یا تنگی کانال نخاعی می‌توانند با تحریک ریشه‌های عصبی باعث انتشار درد، گزگز یا بی‌حسی به دست یا پا شوند.

برای مثال، مشکلات ناحیه کمر ممکن است علائم را به باسن و پا منتقل کنند، در حالی که بعضی مشکلات گردنی می‌توانند با درد، گزگز یا بی‌حسی شانه، بازو و دست همراه شوند.

بیماری‌های مغز و نخاع

در برخی موارد، مشکلات مغز یا نخاع می‌توانند باعث اختلال حس شوند.

این گروه شامل طیف وسیعی از بیماری‌هاست و تشخیص آن‌ها فقط بر اساس وجود بی‌حسی یا گزگز امکان‌پذیر نیست.

سن بیمار، نحوه شروع علائم، قسمت‌های درگیر بدن، وجود ضعف یا اختلال تعادل و یافته‌های معاینه برای تشخیص افتراقی اهمیت زیادی دارند.

آیا بی‌حسی و گزگز دست می‌تواند از علائم دیسک گردن باشد؟

بله؛ در برخی افراد، مشکلات دیسک گردن می‌توانند باعث تحریک یا فشار روی یکی از ریشه‌های عصبی شوند و در نتیجه علائمی در گردن، شانه، بازو یا دست ایجاد کنند.

اما باید توجه داشت که هر بی‌حسی یا گزگز دست ناشی از دیسک گردن نیست.

مشکلات اعصاب محیطی، تونل کارپال، فشار روی عصب در ناحیه آرنج، برخی بیماری‌های زمینه‌ای و دلایل متعدد دیگر نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

به همین دلیل نمی‌توان تنها از روی بی‌حسی یک انگشت یا محل گزگز تشخیص داد که فرد دچار چه نوع مشکل گردنی است. برای مشخص شدن علت، علائم باید در کنار شرح حال، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری بررسی شوند.

علائم شایع دیسک گردن

علائم دیسک گردن در همه افراد یکسان نیستند. محل درگیری و میزان تحریک ریشه عصبی می‌تواند بر نوع علائم اثر بگذارد.

برخی از نشانه‌هایی که ممکن است در مشکلات دیسک گردن دیده شوند عبارت‌اند از:

• درد یا خشکی گردن
• درد کتف یا شانه
• انتشار درد به بازو
• تیر کشیدن یا سوزش در دست
• گزگز یا مورمور شدن دست
• بی‌حسی بخشی از دست یا انگشتان
• احساس ضعف در دست یا بازو

در بعضی افراد، درد گردن خفیف است اما علائم دست آزاردهنده‌تر هستند.

از طرف دیگر، درد شانه یا دست همیشه منشأ گردنی ندارد؛ بنابراین وجود این علائم به‌تنهایی برای تشخیص دیسک گردن کافی نیست.

انتشار درد از گردن به شانه، بازو و دست

اگر یکی از ریشه‌های عصبی گردن تحریک شود، ممکن است درد فقط در گردن باقی نماند و به کتف، شانه، بازو و گاهی دست انتشار پیدا کند.

این درد ممکن است به شکل‌های مختلف احساس شود:

• درد تیرکشنده
• سوزش
• احساس شوک یا برق‌گرفتگی
• مورمور شدن
• گزگز
• بی‌حسی همراه با درد

گاهی فرد درد اصلی را در بازو یا دست احساس می‌کند و درد گردن چندان شدید نیست.

در مقابل، مشکلات شانه، عضلات یا اعصاب محیطی نیز ممکن است الگوی مشابهی ایجاد کنند؛ بنابراین معاینه برای افتراق این مشکلات اهمیت دارد.

ضعف یا اختلال در مهارت دست چه اهمیتی دارد؟

گزگز و بی‌حسی علائم حسی هستند، اما بعضی مشکلات عصبی می‌توانند روی قدرت یا هماهنگی حرکات دست نیز تأثیر بگذارند.

ممکن است بیمار متوجه مواردی مانند این شود:

• افتادن مکرر وسایل از دست
• کاهش قدرت گرفتن اشیا
• سخت شدن انجام حرکات ظریف
• دشواری در بستن دکمه لباس
• مشکل در نوشتن یا گرفتن اشیای کوچک
• احساس ضعف جدید در دست یا بازو

درد شدید نیز ممکن است به‌طور موقت استفاده از دست را محدود کند؛ بنابراین احساس ضعف همیشه به معنی ضعف واقعی عصبی نیست.

برای تشخیص این تفاوت، پزشک قدرت عضلات و عملکرد عصبی را بررسی می‌کند.

اگر ضعف جدید، مداوم یا در حال افزایش است، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

چه علائمی می‌تواند درگیری نخاع را مطرح کند؟

در بعضی مشکلات ستون فقرات گردنی ممکن است علاوه بر ریشه عصبی، خود نخاع نیز تحت تأثیر قرار گیرد.

برخی علائمی که می‌توانند نیاز به بررسی دقیق‌تر داشته باشند عبارت‌اند از:

• اختلال جدید در تعادل
• تغییر در نحوه راه رفتن
• احساس سنگینی یا ضعف در دست‌ها یا پاها
• کاهش هماهنگی دست
• دشوار شدن حرکات ظریف
• ضعف پیشرونده

وجود این علائم به‌تنهایی تشخیص قطعی درگیری نخاع نیست، اما اگر جدید، مداوم یا رو به افزایش باشند، بهتر است بررسی پزشکی به تعویق نیفتد.

تشخیص دیسک گردن و نقش MRI

تشخیص دیسک گردن صرفاً با مشاهده گزگز دست یا دیدن یک تغییر در MRI انجام نمی‌شود.

پزشک ابتدا درباره مواردی مانند:

• زمان شروع علائم
• محل درد
• نحوه انتشار درد
• وجود گزگز یا بی‌حسی
• تغییر در قدرت دست
• و روند پیشرفت علائم

سؤال می‌کند.

در معاینه نیز ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• قدرت عضلات
• حس پوست
• رفلکس‌ها
• دامنه حرکتی گردن
• هماهنگی حرکات
• و در صورت نیاز وضعیت راه رفتن و تعادل

MRI در صورت نیاز می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره دیسک‌ها، کانال نخاعی، نخاع و ریشه‌های عصبی ارائه دهد.

اما برای هر فردی که تنها دچار گزگز دست شده است الزاماً MRI در مرحله اول لازم نیست. تصمیم برای تصویربرداری بر اساس نوع علائم، مدت آن‌ها، معاینه و نظر پزشک گرفته می‌شود.

درمان بدون جراحی یا جراحی؟

همه افراد مبتلا به مشکلات دیسک گردن به جراحی نیاز ندارند.

در بسیاری از موارد، بسته به شدت علائم، نتیجه معاینه و وجود یا عدم وجود ضعف عصبی، ابتدا روش‌های غیرجراحی مورد توجه قرار می‌گیرند.

برای مطالعه بیشتر درباره این رویکردها می‌توانید صفحه درمان دیسک گردن بدون جراحی را مشاهده کنید.

در بعضی شرایط، مانند وجود علائم عصبی مهم، ضعف پیشرونده یا ادامه علائم با وجود درمان‌های مناسب، ممکن است بررسی گزینه جراحی مطرح شود.

برای آشنایی با شرایط بررسی جراحی می‌توانید صفحه جراحی دیسک گردن در شیراز را مطالعه کنید.

وجود بی‌حسی یا گزگز دست به‌تنهایی به معنی نیاز به جراحی نیست و ابتدا باید علت اصلی علائم مشخص شود.

بی‌حسی و گزگز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

روش بررسی به الگوی علائم و علت احتمالی بستگی دارد.

شرح حال و معاینه

پزشک ابتدا درباره محل، زمان شروع، مدت علائم، عوامل تشدیدکننده و علائم همراه سؤال می‌کند.

معاینه عصبی نیز ممکن است شامل بررسی:

• حس
• قدرت عضلات
• رفلکس‌ها
• تعادل
• هماهنگی حرکات

باشد.

نوار عصب و عضله

در برخی بیماران، نوار عصب و عضله یا بررسی هدایت عصبی می‌تواند برای ارزیابی عملکرد اعصاب محیطی، عضلات یا بعضی مشکلات ریشه‌های عصبی کمک‌کننده باشد.

این آزمایش برای همه انواع بی‌حسی لازم نیست و بر اساس تشخیص احتمالی درخواست می‌شود.

MRI یا سایر روش‌های تصویربرداری

اگر احتمال درگیری مغز، نخاع یا ستون فقرات مطرح باشد، ممکن است پزشک تصویربرداری را توصیه کند.

MRI نیز باید در کنار علائم و یافته‌های معاینه تفسیر شود.

آزمایش خون

در بعضی افراد ممکن است آزمایش‌هایی برای بررسی مواردی مانند:

• قند خون
• ویتامین B12
• عملکرد تیروئید
• یا سایر اختلالات زمینه‌ای

درخواست شود.

درمان بی‌حسی و گزگز چگونه انجام می‌شود؟

درمان به علت اصلی بستگی دارد و یک روش واحد برای تمام بیماران وجود ندارد.

برای مثال:

• فشار موقت روی عصب ممکن است با اصلاح وضعیت بدن برطرف شود.
• در بعضی مشکلات مچ یا اعصاب محیطی ممکن است اصلاح فعالیت، آتل یا درمان‌های دیگر مطرح شوند.
• در کمبود ویتامین، درمان بر اساس علت و شدت کمبود انجام می‌شود.
• در نوروپاتی مرتبط با بیماری‌های زمینه‌ای، کنترل عامل اصلی اهمیت دارد.
• در مشکلات ستون فقرات، درمان می‌تواند بسته به شرایط بیمار از روش‌های غیرجراحی تا بررسی جراحی متغیر باشد.
• در مشکلات اورژانسی، درمان باید بدون تأخیر در مرکز درمانی انجام شود.

به دلیل تنوع زیاد علت‌ها، مصرف خودسرانه دارو یا مکمل فقط بر اساس وجود گزگز توصیه نمی‌شود.

چگونه احتمال بی‌حسی و گزگز مزمن را کاهش دهیم؟

همه انواع بی‌حسی قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت بعضی نکات می‌تواند به سلامت عمومی اعصاب کمک کند:

• فعالیت بدنی منظم متناسب با شرایط فرد
• اجتناب از قرار گرفتن طولانی در یک وضعیت ثابت
• رعایت ارگونومی هنگام کار با کامپیوتر
• استراحت دوره‌ای هنگام کار طولانی
• کنترل مناسب بیماری‌هایی مانند دیابت
• داشتن رژیم غذایی متعادل
• بررسی کمبودهای تغذیه‌ای در صورت وجود علائم یا عوامل خطر
• پرهیز از مصرف خودسرانه دارو و مکمل
• مراجعه برای بررسی علائم مداوم یا پیشرونده

سوالات متداول درباره بی‌حسی و گزگز

آیا بی‌حسی و گزگز همیشه نشانه یک مشکل جدی است؟

خیر. گاهی به دلیل فشار موقت روی عصب یا وضعیت نامناسب بدن ایجاد می‌شود و با تغییر وضعیت برطرف می‌شود. اما اگر مداوم، تکرارشونده یا رو به افزایش باشد یا با ضعف و اختلال حرکتی همراه شود، بهتر است بررسی شود.

چه عواملی می‌توانند باعث بی‌حسی و گزگز دست و پا شوند؟

علل متعددی وجود دارد؛ از فشار موقت روی عصب و تونل کارپال گرفته تا نوروپاتی، دیابت، کمبود ویتامین B12 و برخی مشکلات ستون فقرات.

آیا دیسک گردن می‌تواند باعث بی‌حسی یا گزگز دست شود؟

بله. تحریک یا فشار روی ریشه‌های عصبی گردن می‌تواند در بعضی افراد با درد، گزگز، بی‌حسی یا ضعف دست همراه شود. با این حال، همه موارد گزگز دست ناشی از دیسک گردن نیستند.

آیا ماساژ برای بی‌حسی و گزگز مفید است؟

این موضوع به علت علائم بستگی دارد. اگر مشکل فقط ناشی از فشار یا گرفتگی موقت باشد ممکن است بعضی اقدامات ساده باعث بهبود احساس ناراحتی شوند، اما در بی‌حسی مداوم، پیشرونده یا همراه با ضعف، بهتر است ابتدا علت مشخص شود.

آیا نوار عصب و عضله دردناک است؟

ممکن است بخش‌هایی از آزمایش کمی ناراحت‌کننده باشند، اما معمولاً قابل تحمل است. پزشک زمانی این آزمایش را درخواست می‌کند که اطلاعات آن برای بررسی عملکرد اعصاب یا عضلات مفید باشد.

آیا بی‌حسی دست چپ همیشه نشانه مشکل قلبی است؟

خیر. بی‌حسی دست چپ می‌تواند دلایل عصبی، عضلانی یا سایر علل داشته باشد. اما اگر همراه با درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع یا علائم شدید دیگر ایجاد شود، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد.

چه زمانی بی‌حسی یا گزگز نیاز به مراجعه سریع دارد؟

اگر علائم به‌طور ناگهانی شروع شوند، همراه با ضعف یا فلج باشند، گفتار یا تعادل مختل شود، قدرت دست یا پا کاهش پیدا کند یا علائم عصبی به‌سرعت در حال بدتر شدن باشند، مراجعه نباید به تعویق بیفتد.

جمع‌بندی

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها می‌تواند از یک فشار موقت و بی‌ضرر روی عصب تا مشکلات مهم‌تر عصبی یا ستون فقرات علل متفاوتی داشته باشد.

مدت علائم، نحوه شروع، محل درگیری، وجود درد، ضعف، اختلال تعادل و سایر نشانه‌های همراه برای تشخیص علت اهمیت زیادی دارند.

اگر علائم کوتاه‌مدت و مرتبط با یک وضعیت مشخص بدن باشند، معمولاً با برداشته شدن فشار بهتر می‌شوند. اما در صورت تداوم، تکرار، پیشرفت یا همراهی با ضعف و سایر علائم عصبی، بهتر است علت دقیق بررسی شود.

در مواردی که بی‌حسی یا گزگز دست همراه با درد گردن، انتشار درد به شانه و بازو یا کاهش قدرت دست است، بررسی ستون فقرات گردنی نیز ممکن است بخشی از فرآیند تشخیص باشد.

اگر بی‌حسی، گزگز یا ضعف شما ادامه‌دار شده است، می‌توانید برای بررسی علت علائم و انتخاب مسیر مناسب ارزیابی پزشکی، جهت دریافت نوبت اقدام کنید.

این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه و تشخیص پزشکی فردی نیست.

بازبینی پزشکی توسط دکتر نوید فرزین
جراح مغز، اعصاب و ستون فقرات در شیراز