بی حسی و گزگز اندام ها : از علل ساده تا بیماری های جدی عصبی

بی حسی و گزگز اندام ها : از علل ساده تا بیماری های جدی عصبی

مقدمه

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها (که در پزشکی به آن پارستزی یا paresthesia گفته می‌شود) یکی از شایع‌ترین شکایات بیماران در کلینیک‌های مغز و اعصاب است. این حس مانند سوزن‌سوزن شدن، مورمور، خواب‌رفتگی، سوزش یا حتی احساس برق‌گرفتگی توصیف می‌شود و می‌تواند موقتی یا مداوم باشد.

در بسیاری از موارد، این علائم کاملاً بی‌ضرر و گذرا هستند، اما گاهی نشانه‌ای از مشکلات جدی عصبی است که اگر نادیده گرفته شود، می‌تواند به آسیب دائمی اعصاب، کاهش کیفیت زندگی یا حتی شرایط اورژانسی منجر شود. در این مقاله جامع، به زبان ساده و بر اساس شواهد پزشکی معتبر، از علل ساده تا جدی، علائم هشدار، روش‌های تشخیص و درمان را بررسی می‌کنیم.

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها چیست و چرا رخ می‌دهد؟

پارستزی وقتی اتفاق می‌افتد که سیگنال‌های عصبی به‌طور غیرطبیعی تولید یا منتقل شوند. این مشکل می‌تواند در سیستم عصبی مرکزی (مغز و نخاع) یا سیستم عصبی محیطی (اعصاب دست، پا و سایر اندام‌ها) ایجاد شود.

علل ساده و موقتی بی‌حسی و گزگز (که معمولاً نگران‌کننده نیستند)

بسیاری از افراد حداقل یک‌بار این حس را تجربه کرده‌اند و دلیل آن اغلب مکانیکی یا قابل اصلاح است:

• فشار مکانیکی روی عصب — خوابیدن روی دست، نشستن طولانی با پاهای ضربدری یا حمل کیف سنگین.
• کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی — به‌ویژه ویتامین B12 (شایع در گیاهخواران، افراد مسن یا بیماران گوارشی)، ویتامین B6، اسید فولیک یا منیزیم.

بی حسی و گزگز اندام ها : از علل ساده تا بیماری های جدی عصبی

کمبود ویتامین B12

• کم‌آبی بدن یا اختلال الکترولیت‌ها — پس از ورزش شدید یا تعریق زیاد.
• اضطراب و استرس — حملات پانیک باعث هیپرونتیلاسیون (تنفس سریع) و کاهش موقت کلسیم خون می‌شود.
• عوارض جانبی داروها — مانند شیمی‌درمانی، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها یا داروهای ضدصرع.

در این موارد، با تغییر وضعیت، ماساژ، هیدراتاسیون یا مکمل‌درمانی، علائم معمولاً در چند دقیقه تا چند روز کاملاً برطرف می‌شود.

علل جدی‌تر که نیاز به بررسی پزشکی دارند

اگر بی‌حسی و گزگز مداوم (بیش از چند هفته)، پیشرونده یا همراه با علائم دیگر باشد، ممکن است نشانه بیماری‌های زیر باشد:

۱. نوروپاتی محیطی شایع‌ترین علت مزمن، به‌ویژه در بیماران دیابتی (نوروپاتی دیابتی). آسیب اعصاب محیطی باعث حس “جوراب” در پاها یا “دستکش” در دست‌ها می‌شود. سایر علل: الکلism، بیماری‌های تیروئید یا مسمومیت‌ها.

۲. سندرم تونل کارپال (فشردگی عصب مدین در مچ دست) شایع در افرادی که زیاد تایپ می‌کنند، با موس کار می‌کنند یا مشاغل دستی دارند. علائم: گزگز انگشت شست، اشاره، میانی و نیمی از انگشت حلقه، به‌ویژه شب‌ها که بیمار را بیدار می‌کند.

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها چیست و چرا رخ می‌دهد؟

۳. مشکلات ستون فقرات مانند تنگی کانال نخاعی یا فتق دیسک فشار روی ریشه‌های عصبی کمر یا گردن باعث گزگز و بی‌حسی در مسیر عصب (مثلاً از کمر به پا یا از گردن به دست) می‌شود.

۵. سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا (TIA) بی‌حسی ناگهانی و یک‌طرفه صورت، دست یا پا – این یک اورژانس مطلق است!

درمان بی‌حسی و گزگز

۶. سایر علل

• کمبود شدید B12 منجر به نوروپاتی و آسیب نخاعی
• بیماری گیلن-باره (التهاب حاد اعصاب)
• تومورهای عصبی یا مغزی
• مسمومیت با فلزات سنگین یا حلال‌ها

علائم خطر (Red Flags) که نیاز به مراجعه فوری دارند

⚠️ اگر هر یک از این‌ها را دارید، حداکثر در ۲۴-۴۸ ساعت به متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید:

• بی‌حسی ناگهانی و یک‌طرفه بدن
• همراه با ضعف عضلانی، فلج یا افتادن اشیاء از دست
• اختلال در راه رفتن، تعادل یا هماهنگی
• بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
• همراه با سردرد شدید، تاری دید، اختلال تکلم یا گیجی
• گزگز که به تنه بدن یا صورت گسترش می‌یابد

روش‌های تشخیص

• معاینه بالینی توسط متخصص مغز و اعصاب
• نوار عصب و عضله (EMG/NCV) — بهترین تست برای بررسی عملکرد اعصاب و عضلات

• MRI مغز، نخاع یا ستون فقرات در موارد مشکوک
• آزمایش خون برای چک ویتامین‌ها، قند خون، تیروئید و التهاب

درمان بی‌حسی و گزگز

درمان کاملاً وابسته به علت است:

• علل ساده — اصلاح وضعیت بدن، مکمل ویتامین، هیدراتاسیون
• تونل کارپال — آتل شبانه، فیزیوتراپی، تزریق کورتون یا جراحی آزادسازی عصب
• نوروپاتی دیابتی — کنترل دقیق قند خون + داروهای نوروپاتیک (گاباپنتین، پرگابالین)
• مشکلات نخاعی — فیزیوتراپی، دارو یا جراحی در موارد شدید
• کمبود ویتامین — تزریق یا قرص B12
• اورژانسی مانند سکته — درمان فوری در بیمارستان

پیشگیری از بی‌حسی و گزگز مزمن

• رژیم غذایی غنی از ویتامین‌های گروه B (گوشت، تخم‌مرغ، لبنیات، سبزیجات برگ‌دار)
• ورزش منظم و حفظ وزن ایده‌آل
• ارگونومی صحیح در کار (استراحت دوره‌ای، صندلی مناسب)
• کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و تیروئید
• ترک سیگار و الکل

سوالات متداول (FAQ)

۱. آیا بی‌حسی و گزگز همیشه جدی است؟ خیر؛ اغلب موقتی و بی‌ضرر است، اما اگر مداوم باشد نیاز به بررسی دارد.

۲. شایع‌ترین علت در ایران چیست؟ نوروپاتی دیابتی و کمبود B12، به‌ویژه در افراد میانسال.

۳. آیا ماساژ کمک می‌کند؟ برای موارد موقتی بله، اما در موارد جدی ممکن است علائم را ماسک کند.

۴. نوار عصب دردناک است؟ کمی ناراحت‌کننده است، اما قابل تحمل و بسیار تشخیصی.

۵. بی‌حسی دست چپ همیشه قلبی است؟ نه همیشه؛ اغلب عصبی است، اما اگر با درد قفسه سینه همراه باشد، اورژانس قلبی بررسی شود.

جمع‌بندی

بی‌حسی و گزگز اندام‌ها اغلب نشانه‌ای بی‌ضرر است، اما نباید همیشه به “خستگی” یا “پیری” نسبت داده شود. تشخیص زودهنگام می‌تواند از آسیب دائمی اعصاب و عوارض جدی جلوگیری کند.

👉 اگر در شیراز یا اطراف آن هستید و دچار بی‌حسی، گزگز، ضعف یا علائم مشکوک هستید، برای معاینه دقیق، نوار عصب و درمان تخصصی با مطب دکتر نوید فرزین (متخصص جراحی مغز و اعصاب و ستون فقرات) تماس بگیرید. سلامت اعصاب شما، اولویت ماست.